25 जुन्या मराठी म्हणी व त्यांचे अर्थ

अवदसा आठवणें – निकृष्ट स्थिति, दारिद्र्य, अवनति, किंवा दुःख, प्राप्त होईल, असें वर्तन करण्याची प्रवृत्ति, किंवा इच्छा होणें. उदा. तूं मुळीं देखील अभ्यास करीत नाहींस ! तुला अवदसा आठवली आहे ! अवाक्षर न बोलणें किंवा काढणें – अक्षरसुद्धां तोंडावाटें न काढणें. उदा. तुला मी चतुःशृंगीला नेईन, म्हणून एकदा सांगितलें; आतां

पुढे वाचा

“अंतर”

“अंतर” या शब्दाचा अर्थ – दोन वस्तूंतील किंवा स्थितींतील तफावत. दूरपणाचें माप. एकाद्याला अंतर देणें – प्रेम कमी करून त्याचा परित्याग करणें. उदा. माझ्या जिवांत जीव आहे तोंपर्यंत मी ह्या धाकट्या भावाला अंतर देणार नाहीं, अशी मी बाबांच्या मरणसमयीं त्यांच्या पायांवर हात ठेवून शपथ घेतली होती. अंतर पडणें – मित्रत्वांत,

पुढे वाचा

“अंत” हा शक्यतो वाईट प्रसंगी वापरण्यात येणारा शब्द आहे. परंतु , तो शब्द इतरही वापरतात. कुठे ?

“अंत” या शब्दांचे अनेक अर्थ आहेत. ते अर्थ पुढे दिले आहेत. (क) शेवट, मृत्यु, समाप्ति. उ० इ० सन १६८० च्या एप्रिल महिन्याच्या ५ व्या तारखेस, रविवारीं, श्रीशिवाजी महाराजांचा अंत झाला, (म्ह० ते मरण पावले). उदा. “माझा ग्रंथ अद्यापि अंतास गेला नाहीं”. (ख) (व्याकरणांत) शेवटचा स्वर. उदा. ‘घोडा,’ हा शब्द आकारान्त

पुढे वाचा

अंगाई करणें, अग्निकाष्ठें भक्षण करणें, अटकेस झेंडा मिरविणें किंवा लावणें, एकाद्याचीं अंडींपिल्लीं बाहेर काढणें

१. अंगाई करणें – मुलाला निजवितांना आया जें गाणें म्हणतात, त्याच्या आरंभीं ‘अंगाई’ हा शब्द आहे; यावरून ‘अंगाई करणें’ म्हणजे निजणें किंवा निजविणें. मोठ्या माणसांच्या संबंधानें हा वाक्प्रचार विनोदानें योजण्यांत येतो. २. अग्निकाष्ठें भक्षण करणें – अग्नींत प्रवेश करणें; स्वतःस जाळून घेणें. उदा. छत्रपति शिवाजी महाराजांची एक बायको मोहित्यांची कन्या

पुढे वाचा

“हात पाय”

“हात पाय” या दोन शब्दापासुन सुरु होणारे वाक्य व त्यांचे अर्थ पुढे दिल आहेत. हात पाय गळणें – (क) खचून जाणें, नाउमेद होणें, धीर सोडणें. उदा. अरे, तूं एकदाच नापास झालास आणि तुझे हात पाय गळाले ? आश्चर्य आहे ! उमेद बाळग. यंदा नाहीं तर पुढच्या वर्षीं पास होशील !

पुढे वाचा

“शेंडी”

“शेंडी” या शब्दांचे अनेक अर्थ आहेत. ते अर्थ पुढे दिले आहेत. (क) डोक्याची हजामत करवून, किंवा जावळ करवून, मध्यें जो केशांचा झुबका राखून ठेवलेला असतो तो; हिंदुत्वाची खूण. हळुं हळुं झडो अहंता, सन्नमनीं वार्द्धकीं जशी शेंडी । केंडूं विवेक विषया, निस्पृह जन वस्तुतें जसा केंडी ॥ —मोरोपंत.” (ख) मोर, कोंबडा,

पुढे वाचा

कोणत्याही वस्तूचा माथा. उदा. झाडाचें, डोंगराचें, घराचें, वगैरे ला “शिर” म्हणतात

“शिर” या शब्दांचे अनेक अर्थ आहेत. ते अर्थ पुढे दिले आहेत. (क) डोकें. (ख) कोणत्याही वस्तूचा माथा. उदा. झाडाचें, डोंगराचें, घराचें, वगैरे शिर. (ग) सैन्याची आघाडी. (घ) (घोड्यांची गणति करतांना) व्यक्ति. उदा. घोडा शिर चार; (म्हणजे चार घोडे). शिर सुरी तुझ्या हातीं – माझें डोकें तुझ्या ताब्यांत आहे, आणि सुरीही

पुढे वाचा

“मुंडी”

मुंडी – या शब्दाचे अर्थ (क) डोकें (तिरस्कारव्यंजक). “उ० “हा उडवितों तुझी मी बकऱ्याची जेंवि शीघ्रतर मुंडी” । ऐसें बोलुनि देता झाला गुरुपुत्र शीघ्र तरमुंडी ॥६७॥, (ख) संन्यासी. (संन्याशाचे सर्व डोक्यावरचे केश भादरलेले असतात यावरून हा तिरस्कारव्यंजक शब्द प्रचारांत आलेला आहे). एकाद्याची मुंडी मुरगळणें, पिळणें, पिरगळणें – त्याचा सर्वतोपरी नाश

पुढे वाचा

मुठींत असणें – पूर्ण कह्यांत, ताब्यांत, असणें. उदा. नारायणराव पूर्णपणें त्या सावकाराच्या मुठींत आहे. म्हणून तुम्ही नारायणरावास वळविण्यासाठीं त्या सावकाराशीं संधान बांधा.

मूठ – या शब्दाचे अर्थ (क) हाताचीं बोटें तळहातावर वळवून टेकिलीं असतां हाताच्या पंजाचा जो आकार होतो तो. (ख) वरच्याप्रमाणें मूठ मिटली असतां तिच्यांत ज्या परिमाणाचा पदार्थ राहूं शकेल तें परिमाण, किंवा मुठींत जितका पदार्थ राहूं शकेल तितका पदार्थ (धान्य वगैरे). उ० भाताच्या रोपांची मूठ, कोथिंबिरीची मूठ, इ० (ग) मंत्रानें

पुढे वाचा

“मिशा”

मिशा – या शब्दाचे अर्थ – (क) पुरुषांच्या वरच्या ओठावरील केशांची पंक्ति. (ख) मांजराच्या, झुरळाच्या, तोंडावरचे लांब लांब केश. 1. एकाद्याच्या मिशा खालावणें – त्याची फजीती होणें, त्याचा नक्षा, तोरा, उतरणें. [येथे “खालावणें” हे अकर्मक क्रियापद]. 2. एकाद्याच्या मिशा खालाविणें – त्याची फजीती करणें; त्याचा तोरा कमी करणें. 3. एकाद्याच्या

पुढे वाचा