“गळा”

गळा.  
 (क) मानेच्या पुढचा भाग; डोकें आणि छाती यांच्या मधला भाग. 
 (ख) घसा. 
 (ग) गाण्यांतील आवाजी.उ० त्या गवयाचा गळा मधुर आहे.
 (घ) घागरीचा, तांब्याचा, वगैरे गळ्याच्या आकाराचा भाग. 
गळा धरणें(क) घशामध्यें विकृति, आजार, वगैरे उत्पन्न होणें. (धरणें अकर्मक).उ० त्वद्‌गुणकीर्तन करितां लज्जा हे पापिणी धरूं न गळा । हे ताटकांतका ! हा परमार्थ हिणेचि बुडावला सगळा ॥                                                     मोरोपंत-आर्या केकावलि.
 (ख) शब्दोच्चाराला, किंवा खाण्याला, हरकत करणें (धरणे सकर्मक). 
केसानें गळा कापणेंविश्वासघात करणें; गोड गोड बोलून, आपलेपणा दाखवून, किंवा प्रेम दाखवून, हळूंच एकाद्याचा घात करणें. 
गळा गुंतणे किं० अडकणेंअडचणींत, पेंचांत सांपडणें. 
गळा गोवणेंएकाद्याला वचनांत, किं० पेंचांत, अडकावणें;संकटांत घालणें. 
गळा दाटणें किं० दाटून येणेंशोकानें कंठ भरून येणें; दुःखानें किं० प्रेमानें कंठ सद्गदित होणें.उ०  दुर्योधन राजाचा मज पाहुनि दीन बहु गळा दाटे।                     मोरोपंत-शल्यपर्व, अ. ३; आर्या ६०.
गळा पडणें किं० बसणें किं० फुटणेंफार बोलून किंवा गाऊन, घसा घोगरा होणें. 
गळा फुटणेंमुलगा प्रौढ दशेंत येऊं लागला म्हणजे त्याच्या आवाजाचा नाजूकपणा नाहींसा होऊन आवाज प्रौढ आणि भारदस्त होणें;  पोपट वगैरे पक्ष्यांचा शब्दोच्चार स्पष्ट होणें. 
गळा पिंजणेंकंठांतून दुहेरी उच्चार निघूं लागले  ……………… पडल्यामुळें घसा नाजूक होणें, किं० सोलून निघणें. 
गळां बांधणें, किं० गळी बांधणें, किं० गळ्यांत बांधणें(क) वस्तु एकाद्याला पथकरावयास भाग पाडणें. उ० ही म्हैस तात्यानें माझ्या गळ्यांत बांधली. 
  (ख) एकाद्याच्या माथीं विनाकारण दोष बसविणें.उ० पेापट उडून गेल्याचा दोष तुम्ही उगीच माझ्या गळ्यांत बांधतां !
गळा भरून येणें, गळा दाटून येणें(क) प्रेमादि मनोविकारांनीं कंठ सद्गदित होणें. 
 (ख) कफादिकांनी गळा कोंदणें. 
गळा लागणेंगायनांत सूर किं० आवाजी यथाशास्त्र होऊं लागणे. 
गळा सोडविणें(क) एकाद्याचा गळा कापणें. 
 (ख) पेंचांतून, किंवा संकटांतून, एकाद्यास मुक्त करणें. 
गळी पडणें किं० गळीं लागणें(क) एकाद्याला आलिंगणें. 
 (ख) एकाद्याला फार फार भीड घालणें, किं, प्रार्थिणें. 
 (ग) अमुक गोष्ट तूंच केलीस असे विनाकारण एकाद्यास म्हणणें; एकाद्याच्या माथीं उगीचच्या उगीच दोष मारणें किं० लादणें 
 (घ) एकाद्यावर शिव्यांचा वर्षाव करणें. 
 (ङ) एकाद्यावर भारभूत होऊन राहाणें. 
 (च) एकाद्याला जडणें.उ० तें व्यसन माझ्या गळीं पडलें.
गळी लागणें(क) एकाद्याला भार होणें.उ० मुलगी गळीं लागली आहे; तिला हें तेरावें वर्ष.
 (ख) आरडाओरडा करणें.उ० असा काय गळीं लागतोस? जरा  हळू बोल!
गळ्याखालीं उतरणें(क) (शब्दशः) घशांतून खालीं जाणें.उ० घांस अडकला होता तो गळ्याखालीं उतरला.
  (ख) स्वाधीन होणें; पदरात पडणें.उ० न्यायाधीशानें लांच खाऊन माझ्या दावेदारासारखा निकाल दिला; पण मी तो लांच न्यायाधीशाच्या गळ्याखाली उतरू देणार नाहीं, (म्ह० त्याला पचूं देणार नाहीं).
तुला माझ्या गळ्याची शपथ आहेमाझा गळा न तुटावा असें तुला वाटत असेल, तर तूं हें काम करावें (आग्रह दाखविण्यासाठीं ह्याचा उपयोग करतात). 
 गळ्यांत असणेंएकाद्यावर अवलंबून असणें; एकाद्यानें केलेंच पाहिजे असें काम असणें.उ० माझ्या गळ्यांत सध्यां पुष्कळ कामें आहेत; तुझें काम मला पथकरतां येणार नाहीं.
गळ्यांत गोणी येणें(क) एकादें संकट टाळावयासाठीं केलेल्या प्रयत्नानें तें संकट जास्तीच त्रासदायक होणें. [ हा वाक्प्रचार ओझ्याच्या बैलाच्या वतनावरून रूढ झालेला आहे. पाठीवरची गोणी झुगारून देण्यासाठीं बैल धडपड करतो, पण तेणेंकरून गोणी खालीं न पडतां घसरून मानेवर येते, आणि गोणीचें ओझें मानेवर पडून मानच जमिनीस खिळून रहाते, आणि बैलाचा श्वासोच्छ्वास कष्टाने चालतो. बैलाच्या ह्या स्थितीवरून  ‘गळ्यांत गोणी येणें, ‘ हा वाक्प्रचार उत्पन्न झाला आहे.] 
  (ख) संकट ओढवणें. 
गळ्यांत पाय येणेंअडचणींत, पेंचांत, सांपडणें. उ० त्याचे पाय त्याच्या गळ्यांत आले.ह्याच अर्थानें “त्याच्या तंगड्या त्याच्या गळ्यांत आल्या,” असेंही म्हणतात.
गळ्यांत माळ घालणें(क) वरणें (स्त्रीने पति म्हणून पुरुषास, किं० पुरुषानें पत्नी म्हणून स्त्रीस, यथाविधि पथकरणें.) 
  (ख) एकाद्यावर कांहीं काम सोपविणें.उ० लोकांनीं अध्यक्षपदाची माळ  माझ्या गळ्यांत घातली.
गळ्यांत येणेंएकादी अडचण येऊन ……… चांगल्या उद्देशाने एकादें काम करीत असतां त्याचा अगदीं अनिष्ट परिणाम होऊन पंचाईत होंणें. 
गळ्यांत घोंगडें येणेंएकाद्यावर कांहीं तरी लचांड येणें; इच्छा नसतां एकादी गोष्ट करण्याचा, किं० पथकरण्याचा, प्रसंग येणें. 
मुलगी गळ्याशीं (गळीं) लागली आहेलग्नाला योग्य होऊन गेली आहे. (मागें गळीं लागणें पहा). 
गळ्यांत हात घालणेंदादा बाबा करणें; एकाद्याची मर्जी सुप्रसन्न व्हावी म्हणून प्रेम दाखविणें. 
 गळ्यांत गळा आणि नळ्यांत नळानिकट मैत्री, घट्ट दोस्ती.उ० आलीकडे रंगोपंत आणि सदूभाऊ ह्यांचा गळ्यांत गळा असतो !
  गळ्यांत पडणेंहिताहिताची, रक्षणाची, पोसण्याची, बजावण्याची, निस्तरण्याची, वगैरे जबाबदारी येणें.उ० माझी बहीण मेल्यापासून तिची मुले माझ्या गळ्यांत पडली आहेत.
  उ० रामभाऊ मेल्यापासून त्याची बायको दिराच्या गळ्यांत पडली.
  उ० हेडक्लार्क रजेवर गेल्यापासून पगारआकारणीचें बिल माझ्या गळ्यांत पडलें.
गळ्यांत धोंड पडणेंनावडतें, किं० कठिण, काम करण्याचें ओझें येणें.उ० ह्या चाळीचें भाडें वसूल करण्याला मी अगदीं नाखूष होतो; सदूभाऊंच्या हट्टामुळें ही धोंड माझ्या गळ्यांत पडली.
गळ्यापर्यंत येणेंअगदीं असह्य होणें. 
गळ्याला फास किं० दोरी लागणेंपंचाइतींत, पेंचांत, अडचणींत, असणे, किं० येणें किं० सांपडणें. 
गळ्यावर गाणें किं० गळ्यावर म्हणणेंमधुर, शास्त्रशुद्ध रीतीनें, किं० चालीवर, गाणें.उ० श्लोक नीट गळ्यावर म्हण,अशी घाई करूं नको.
गळ्यावर बोलणेंभरकटल्यासारखें बोलणें; अविचारीपणाचें भाषण करणें. 
गळ्यावर सुरी ठेवणेंजीव घ्यावयाला सिद्ध होणें. 
गळ्याशीं येणेंनुकसानीची बाब होणें.उ० चिंचेचा व्यापार हरिभाऊंच्या गळ्याशीं आला (म्ह० या व्यापारांत ते बुडाले).
मोठा गळा करून रडणेंमोठमोठ्याने रडणें, ओक्साबोक्शी रडणें. 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *